Í fötunum sem við klæðumst í dag eru aðallega þrjár tegundir efna: bómull, gerviefni (pólýester, nælon) og ull. Hvert efni hefur sína kosti og því getur verið erfitt að velja. Ertu ekki viss hvert þeirra hentar þér? Lestu áfram og komstu að því!
Bómull
Af þessum þremur hentar bómull síst í íþrótta- og útivistarfatnað. Þótt hún sé þægileg viðkomu og 100% náttúruleg er hún frekar þungt efni sem dregur í sig mikið vatn. Bómullarbolur sem er gegnsósa af svita er blautur klukkustundum saman. Og ekki nóg með það. Þegar bómullin er blaut verður hún rök og klístruð við húðina og heldur þér blautri af vatninu sem situr fast í bómullarþráðunum. Bómull missir líka alla einangrunareiginleika þegar hún blotnar, svo hún veitir enga hlýju.
Pólýester
Gerviefni, sérstaklega pólýester, hafa ýmsa kosti umfram bómull, þótt þau séu gerð úr plastþráðum. Pólýester er mjög létt efni, einstaklega endingargott og þornar hraðar en nokkurt annað efni. Það stafar af því að það dregur nánast ekkert vatn í sig. Allt umframvatn lekur því einfaldlega af efninu og aðeins vatnið sem situr á yfirborðinu þarf að þorna.
En ef það dregur ekkert vatn í sig, þýðir það þá ekki að það hleypi heldur engu vatni út og haldi rakanum að líkamanum þegar þú svitnar? Svarið er: „Já, það gerði það áður fyrr.“ Og þess vegna kaus fólk frekar bómull. Á síðustu áratugum hefur tækni í pólýesterefnum hins vegar fleygt gríðarlega fram. Það er nú mun mýkra viðkomu, andar betur og er almennt þægilegra að klæðast því. Þess vegna er bómull nánast horfin úr íþrótta- og útivistarfatnaði.
Einn ókostur pólýesters er þó enn til staðar. Ef þú klæðist því klukkustundum saman fer að koma af því lykt. Ástæðan er, enn og aftur, sú að það er í grunninn gert úr plastþráðum. Auk lyktarinnar fara bakteríur að safnast í það sem geta ert húðina og valdið heilsufarsvandamálum ef þú klæðist því lengi án þess að þvo það.
Og þá kemur merínóull til sögunnar!
Þú finnur ekki merínóull hjá almennum íþróttavörumerkjum á borð við Nike, Under Armour og fleiri. Ástæðan er einföld. Þessi merki einbeita sér að hreyfingu sem tekur yfirleitt ekki meira en klukkutíma (líkamsrækt, körfubolta, hlaupatúr o.s.frv.). Í þennan eina klukkutíma eru pólýesterefni meira en nógu góð. Útivist eins og gönguferðir eða klifur stendur hins vegar yfir í margar klukkustundir, jafnvel daga. Þess vegna fóru merki sem einbeita sér að útivist að velja merínóull frekar en pólýester.
Fyrst af öllu: hver er munurinn á ull og merínóull? Merínóull er ákveðin tegund ullar sem kemur af merínófé. Öll merínóull er því ull, en ekki er öll ull merínóull. Merínóull er mun fínni, „mildari“ og aðlögunarhæfari en „venjuleg“ kindaull. Það gerir hana mun þægilegri viðkomu. Helsta ástæða þess að fólk vill ekki klæðast ull er að hún á það til að stinga. Hugsaðu þér að vera í stingandi jólapeysunni hennar ömmu beint á berri húðinni. Ekki svo notalegt! En af því að merínóullarþræðirnir eru mun fínni en í venjulegri ull eru þeir sveigjanlegri og leggjast mjúklega að húðinni, sem þýðir að ullin stingur ekki neitt.
Merínóull er náttúrulega bakteríuhamlandi, svo leiðinlegu bakteríurnar safnast ekki fyrir í efninu, jafnvel eftir margra daga notkun. Og það kemur engin lykt. Í alvöru! Þú getur gengið í henni 8 klukkustundir á dag, marga daga í röð, án þess að nokkur lykt myndist. Eina lyktin sem gæti komið er þín eigin líkamslykt. En það er önnur saga.
Merínóull hefur annan eiginleika sem er ástæðan fyrir því að hún er kölluð kraftaverkaefnið. Hún missir ekki einangrunareiginleikana þegar hún blotnar. Blautur merínóullarbolur heldur á þér jafn miklum hita og þurr. Og þegar hún er blaut límist hún ekki við húðina eins og bómull eða pólýester, svo þú finnur ekki einu sinni fyrir því að þú sért blaut.
Nú höfum við komist að því að bómull hentar ekki í ævintýri utandyra.
Ef þér er alvara með útivistarfatnað stendur valið á milli pólýesters og merínóullar. Það er þó enginn skýr sigurvegari og þú þarft að velja út frá ákveðnum atriðum.
Þægindi: sigurvegari (jafntefli)
Nútímaleg hágæða pólýesterefni eru ekki úr náttúrulegum efnum en eru samt loftgóð og mjúk. Með áherslu á nútímaleg og hágæða. Nike-bolurinn þinn sem kostaði 20 dollara er ekki gerður fyrir heilan dag á göngu og verður ekki þægilegur. Hágæða pólýesterbolur sem er gerður fyrir útivist verður það hins vegar.
Merínóull er jafn mjúk og pólýester (ef ekki mýkri) og andar betur. Hún er þó enn ull og lítill (óheppinn) hluti fólks gæti verið með vægt ofnæmi fyrir henni og fundið fyrir kláða þegar það klæðist henni. Ef þú ert ekki í þeim hópi verður dásamlegt að klæðast merínóull!
Hlýja: sigurvegari (merínóull)
Almennt ræðst hlýjan af þykkt efnisins. Því þykkara sem efnið er, því hlýrra er það. Við sömu þykkt veitir pólýester aðeins meiri hlýju. En um leið og bolurinn blotnar örlítið heldur merínóullin áfram að halda á þér hita, en í pólýesternum verður þér ískalt.
Sérstaklega á veturna er þetta gríðarlegur kostur. Ímyndaðu þér að ganga upp brekku og fara að svitna. Í pólýester þarftu að vera mjög dugleg að fara úr nokkrum lögum áður en þér verður of heitt, þú ferð að svitna og bleytir pólýesterbolinn. Í merínóull þarftu ekki að hafa nærri eins miklar áhyggjur. Innsta lagið úr merínóull má verða mjög sveitt án þess að það skipti máli. Þér verður samt hlýtt.
Og þetta snýst ekki bara um svita. Ef þú blotnar óvart í rigningu eða snjókomu veitir merínóull þér samt vörn gegn kulda, en pólýester ekki.
Þurrktími: sigurvegari (jafntefli)
Bómull dregur í sig mest vatn, merínóull mun minna en bómull, þó eitthvað, og pólýester nánast ekkert. Fræðilega séð vinnur pólýester því þennan flokk. En eins og áður sagði skiptir það litlu máli þótt merínóull blotni. Og þótt hún sé kannski aðeins lengur að þorna en pólýester límist hún ekki við húðina og nuddast ekki við hana eins og pólýester. Þér líður því alls ekki eins og þú sért í blautum bol.
Öndun: sigurvegari (merínóull í innsta lagi, pólýester í millilagi)
Ef við berum saman jafnþykk efni úr merínóull og pólýester er merínóullin ótvíræður sigurvegari. En ef búa á til mjög þykkt merínóullarefni þarf það að vera mjög þétt. Aukinn þéttleiki dregur úr önduninni. Ef þú ert að leita að millilagi (sem er þykkara en innsta lagið) er pólýester rétta valið, en í þynnra innsta lagi andar merínóull mun betur.
Lykt: sigurvegari (merínóull)
Þetta er ekki einu sinni spurning. Merínóull.
Ending: sigurvegari (pólýester)
Allir vita að plast er endingarbetra en náttúruleg efni (sem gerir það líka síður umhverfisvænt). Nema þú krækir bolnum í mjög beittan stein rifnar hann ekki. Og jafnvel við mikið nudd og núning slitnar hann ekki.
Merínóull er viðkvæmari. Það er einfaldlega ekki hægt að vefa ull nógu þétt til að hún verði sterk. Öll efni úr ull, þar á meðal merínóull, fara með tímanum að gefa sig við saumana (undir höndum, við hálsmál, axlir og mitti). Hún slitnar mun frekar þegar bakpoki eða klifurbelti nuddast við hana. Jafnvel of tíður þvottur gerir ullina þynnri og veikari. Niðurstaða: þú getur átt 20 ára gamla pólýesterboli, en ekki 20 ára gamla merínóullarboli.
Þyngd og fyrirferð: sigurvegari (pólýester)
Merínóull er þyngri en pólýester. En vandinn snýst ekki bara um það. Föt úr merínóull eru yfirleitt þykkari en úr pólýester til að bæta upp fyrir minni endingu, en pólýester getur verið afar þunnt og samt mjög sterkt. Afar þunn merínóull rifnar á augabragði og því eru merínóullarefni yfirleitt aðeins þykkari.
En eins og við höfum komist að myndast hvorki lykt né bakteríur í merínóull. Þú getur því verið í sama bolnum marga daga í röð og einn merínóullarbolur er mun léttari í bakpokanum en 3 pólýesterbolir.
Sjálfbærni: sigurvegari (merínóull)
Þótt sum pólýesterefni séu endurvinnanleg eru þau samt í grunninn plast úr olíu. Merínóull er 100% náttúruleg. Hún kemur af kindum.
Verð: sigurvegari (pólýester)
Ódýrasta pólýesterið er mun ódýrara en nokkur merínóull. En þú myndir varla vilja vera í ódýrum pólýesterbol í 10 mílna göngu með bakpoka. Samanburðurinn er því ekki sanngjarn. Pólýesterið sem notað er í útivistarfatnað (sérstaklega fyrir göngur og klifur) er dýrara og því er verðmunurinn á því og merínóull ekki eins mikill. Merínóull er samt enn dýrari, sem kemur varla á óvart þar sem hún þarf að vaxa á kindum.
Sigurvegari í heildina
Ef við sleppum ódýrari pólýesterfatnaði sem er frekar ætlaður í ræktina og berum aðeins saman vandaðri pólýesterefni sem henta til útivistar og merínóull, er erfitt að segja hvort sé betra í heildina. Það fer einfaldlega eftir aðstæðum.
Að okkar mati er merínóull klárlega besta efnið á veturna. Sérstaklega í innsta lagi (nema þú sért ein af fáum óheppnum sem geta alls ekki verið í ull beint á húðinni og hafa ekkert annað val en pólýester). Með merínóull í innsta lagi skiptir litlu þótt það blotni, hvort sem það er af svita eða veðri. Og þar sem við klæðumst yfirleitt millilagi yfir innsta lagið á veturna og ysta lagi þar yfir nuddast merínóullarlagið ekki beint við axlarólar bakpokans né festist í greinum eða beittum steinum, svo endingin skiptir ekki miklu máli.
Á sumrin flækjast málin. Fólk heldur oft að ull sé bara notuð í kulda, en það er mikill misskilningur. Merínóull stillir hitann einstaklega vel. Hún heldur á þér hita í kulda og heldur þér svalri þegar heitt er. Á sumrin viltu þó vera í þunnum merínóullarbol og það kemur niður á endingunni. Í stutta göngu gæti pólýester verið rétta valið. En í mjög langa göngu eða jafnvel margra daga ferð, sérstaklega þegar þú þarft að pakka létt, er góður merínóullarbolur fullkominn ferðafélagi.
Í stuttu máli:
Í vetrargöngur mælum við með langerma innsta lagi úr merínóull.
Fyrir krefjandi eða styttri hreyfingu (hlaup á haustin eða veturna, gönguskíði) mælum við með Summit langermabolnum okkar, sem andar betur.
Á sumrin: veldu stuttermabol úr pólýester í styttri göngur og léttan stuttermabol úr merínóull í lengri göngur og margra daga ferðir.
Í millilag: veldu grid-flíspeysu úr pólýester fyrir hreyfingu og ullarflíspeysu til hversdagsnota.